رابطه علم و ایمان ۱۳۹۱/۰۶/۱۹ - ۳۹۲۱ بازدید

درباره رابطه علم و ایمان توضیح دهید؟

در این باره دو مطلب از دو محقّق تقدیم حضور می شود ؛ که هر کدام از دیگاهی به مطلب پرداخته اند. مطلب نخست علم و ایمان هرکدام نقشى متفاوت در سازندگى آیندة انسان دارند. نقش علم این است که راه ساختن را به انسان ارائه مى دهد. علم، انسان را توانا مى کند که هرگونه «بخواهد» آینده را همان گونه بسازد. و اما نقش ایمان این است که انسان را به سوى اینکه خود را و آینده را «چگونه» بسازد که براى خویشتن و براى جامعه بهتر باشد مى کشاند. ایمان مانع آن مى گردد که انسان آینده را بر محور مادّى و فردى بسازد. ایمان به خواست انسان جهت مى دهد، آن را از انحصار مادّیات خارج مى کند و معنویّات را نیز جزء خواسته ها قرار مى دهد. علم و ایمان رابطه اى طرفینى ندارند و این طور نیست که پس از کسب علم ایمان نیز حاصل بشود، چون متعلّق علم و ایمان جداى از هم است، علم به عقل و ایمان به دل تعلّق دارد (چه بسا انسان علمى را کسب کند، ولى بر آن ملتزم نشود) علّت این امر نیز آن است که علم دین اگر براى کسى حاصل شد، حال نوبت دل مى رسد که با اختیار و قدرت تصمیم گیرى آن را به صورت ایمان در خود بپذیرد، اما بسیارى قبل از این که دل را جایگاه دین و ایمان بسازند- و در عمل به آن پایبند باشند- دل خود را به دنیا، لذّت هاى نفسانى و هواهاى شیطانى بسته اند، دلبستگى و دلدادگى این مردم چیزى جداى از مقوله دین و ایمان است. لذا قرآن مى فرماید: «انَّ فى ذلک لذکرى لمن کان له قلب حقاً» در این (هلاک پیشینیان) یادآورى است، براى آن کس که داراى دل باشد (ق، آیه ى 37 (. بنابر این اگر مایل هستیم از علم و معرفت دینى استفاده کنیم مى بایست اول دل داشته باشیم و به فرموده خداوند «لمن کان له قلب» دل را از آلودگى ها و تعلّقات بیهوده پیراسته سازیم. تا زمانى که تمایلات حیوانى بر قلب ما تسلط دارد، جایى براى انگیزه هاى متعالى باقى نمى ماند. اگر ما بخواهیم به آن چه مى دانیم حقّ است مؤمن و ملتزم شویم، چیزهایى را که ممکن است ما را از ایمان و پذیرش قلبى باز دارد، باید از خود دور سازیم، در این صورت آماده پذیرش و التزام نسبت به حقایقى مى شویم که حقّانیّت آن ها را از راه علم و معرفت کسب کرده ایم.
قرآن شریف در سوره حجرات قضیه عدّه اى اعرابى را تعریف مى کند که خدمت پیامبر مکرّم اسلام آمدند و عرض کردند ما «ایمان» آورده ایم، ولى پیامبر مکرّم اسلام به فرمان خداوند به ایشان فرمود: نگوئید ایمان آورده ایم، بلکه بگوئید اسلام آورده ایم و هنوز ایمان در قلب هاى شما وارد نشده است: «قالت الاعراب آمنّا قل لم تؤمنوا و لکن قولوا اسلمنا و لمّا یدخل الایمان فى قلوبکم» (حجرات، آیه 14 ).
از قسمت بعدى آیه چنین استفاده مى شود که ایمان زمانى تحقّق پیدا مى کند که مؤمن حقیقى، از خداوند و رسولش اطاعت و پیروى نماید (و ان تطیعواللّه و رسوله انّ اللّه غفور رحیم).
و اگر ایمان به مرحله عمل نرسد، اسلام است و هنوز به مرتبه ایمان راه نیافته، به عبارتى ایمان یک درجه از اسلام برتر است. لذا در حدیث مى خوانیم: «الایمان اقرار و عمل و الاسلام اقرار بلاعمل»؛« ایمان عبارتست از باور قلبى و عملى به آن» (اصول کافى، ج 2، ص 24 ).
بنابر این بر ماست که براى فراهم آوردن ایمان در دو زمینه تلاش داشته باشیم: الف) در زمینه تقویت شناخت خویش و دوم در زمینه انگیزش میل فطرى خویش به آوردن ایمان و انجام کارهاى شایسته. و معلوم مى شود که راه هاى کسب علم از درون انسان شروع مى شود:
1. تفکر و اندیشه در کتاب تکوین (طبیعت و جهان آفرینش).
2. تفکر و تدبر در خلقت خود انسان (مبدأشناسى).
3. تفکر و تأمل در پایان زندگى انسان (معادشناسى).
4. مراجعه به کتاب تشریع (قرآن و سیره اهل بیت علیهم السلام)
مطلب دوم
برخی افراد جاهل گفته اند: « انسان نباید کورکورانه نماز بخواند یا روزه بگیرد یا ... ؛ بلکه باید اوّل خدا را بشناسد و بعد عبادت نماید ». بلی این سخن به یک اعتبار درست است ؛ امّا این بدان معنا نیست که اوّل باید به اوج معرفت الهی رسید و بعد شروع به عبادت و رشد و ترقّی عملی نمود. چون اساساً بدون عبادت شرعی و تلاش برای ترقّی عملی محال است کسی خداشناس حقیقی شود. همین که انسان دانست خدایی هست و دینی فرستاده و دستوراتی داده ، خود مرتبه ای از شناخت خداست. لذا به همین اندازه شناخت باید عمل نمود ؛ و همزمان باید در راه شناخت عمیقتر خدا و دین او نیز کوشید ؛ و طبیعی است که هر چه شناخت بالا می رود ، باید عبادت و تلاش عملی را هم متناسب با آن ، عمق بخشید.پس باید دانست و عبادت و تلاش عملی کرد ؛ و باید عبادت و تلاش نمود تا قابلیّت برای یقین بیشتر حاصل گردد ؛ و چون علم فزونتر شد ، باید عبادت و تلاش را عمق بخشید و به این ترتیب و به صورت پله پله در نردبان عبودیّت و معرفت بالا رفت. لذا خداوند متعال فرمود: « وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّى یَأْتِیَکَ الْیَقین »؛« و پروردگارت را عبادت کن تا یقین به تو روی آورد»(حجر:99) ؛ همچنین فرمود: « هُوَ الَّذی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ »؛« او کسى است که در میان جمعیت درس نخوانده رسولى از خودشان برانگیخت که آیاتش را بر آنها مى خواند و آنها را تزکیه مى کند و به آنان کتاب و حکمت مى آموزد » (جمعة:2) و فرمود: « رَبَّنا وَ ابْعَثْ فیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِکَ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکِّیهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ »؛« پروردگارا! در میان آنها پیامبرى از خودشان برانگیز، تا آیات تو را بر آنان بخواند، و آنها را کتاب و حکمت بیاموزد، و تزکیه کند؛ زیرا تو توانا و حکیمى » (بقرة:129).
در این دو آیه ملاحظه می فرمایید که یکبار تعلیم (رشد علمی) بر تزکیه ( رشد عملی و قلبی ) مقدّم شده و بار دیگر تزکیه بر تعلیم مقدّم گشته است. یعنی باید آموخت و عمل کرد و تزکیه شد ؛ و بعد از تزکیه انسان قابلیّت تعلیم بیشتر می یابد.
همچنین خداوند متعال فرمود: «... اتَّقُوا اللَّهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللَّه »؛« تقوای الهی پیشه کنید! و خداوند به شما تعلیم مى دهد »(بقرة:282) نیز فرمودند: « مَنْ عَمِلَ بِمَا یَعْلَمُ عَلَّمَهُ اللَّهُ مَا لَمْ یَعْلَم»؛« هر که به آنچه می داند عمل نماید ، خداوند آنچه را که نمی داند به او تعلیم می دهد » (بحار الأنوار، ج 75 ،ص189)
پس علم و معرفت و عمل و عبادت و تلاش برای ترقّی وجودی ، همانند پلّه های نردبانند که یک در میان قرار گرفته اند ؛ یا همانند دو بال پرنده اند که تنها با وجود هر دوی آنها می توان پرواز نمود ؛ یا همانند روح و بدن می باشند که همواره باهمند. لذا رسول خدا (ص) فرمودند: « الْعِلْمُ وَ الْعَمَلُ قَرِینَانِ کَاقْتِرَانِ الرُّوحِ وَ الْجَسَدِ وَ لَا یُنْتَفَعُ بِأَحَدِهِمَا إِلَّا مَعَ الْآخَر »؛«علم و عمل همراهند مانند همراهى روح و بدن، و یکى بدون دیگرى بى فایده است » (مجموعة ورام ، ج 1 ،ص82)

نظرات

میهمان
سلام علیکمبا تشکر از تحقیق ارائه شده, در صورت امکان چند کتاب مهم که موضوع علم و ایمان را مورد بحث قرار داده باشند را معرفی بفرمایید. به سهم خود از تلاشتان در جهت اشاعه فکر دینی سپاسگزارم
پرسمان
سلام علیکم، ۱ . کتاب رابطه علم و دین ، نویسنده : محمدتقی مصباح یزدی ، ناشر : انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)
۲ . مقاله علم دینی از منظر آیت الله جوادی آملی ، نویسنده: احمد واعظی ، فصلنامه علمی و پژوهشی : روش شناسی علوم انسانی(حوزه و دانشگاه) ، شماره ۵۴ ، سال۱۳۸۷.
۳ . کتاب رابطه علم و دین ، نویسنده : رضایی اصفهانی ، ناشر : اسوه
۴ . کتاب علم و دین ، نویسنده : ایان باربور ، مترجم: بهاء الدین خرمشاهی ، ناشر: مرکز نشر دانشگاهی

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق صفحه جستجو اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.




حاصل جمع را در کادر وارد کنید